Χαμένος «Μυστικός Δείπνος» αποκαλύπτει γυναίκα ιδιοφυΐα

Για περίπου 250 χρόνια οι μοναχές στο μοναστήρι της Αγίας Αικατερίνης στην Φλωρεντία έπαιρναν τα γεύματά τους κάτω από τον κολοσσιαίο πίνακα μίας μοναδικής ζωγράφου που έδειχνε τον μυστικό δείπνο. Όμως μετά από μία σειρά πολέμους, μετακινήσεις, γραφειοκρατικές διαδικασίες και παρεξηγήσεις ο πίνακας εξαφανίστηκε. Σχεδόν δύο αιώνες μετά ο ιστορικός Τζόναθαν Νέλσον «κίνησε γη και ουρανό» για να ανακαλύψει τον χαμένο πίνακα και όταν τελικά τα κατάφερε ήρθε στην επιφάνεια όχι μόνο ένα χαμένο αριστούργημα της παγκόσμιας τέχνης αλλά και μία ξεχασμένη γυναίκα που ήταν ζωγραφική ιδιοφυΐα. Με την κινητοποίηση μιας στρατιάς γυναικών το έργο της αποκαταστάθηκε και το όνομα της ξαναμπήκε στις λίστες των μεγάλων αναγεννησιακών καλλιτεχνών.

Την δεκαετία του ’90 οΤζόναθαν Νέλσον άρχισε να ψάχνει για έναν πίνακα που για τους ιστορικούς βρίσκονταν στα όρια του μύθου. Επρόκειτο για τον «Μυστικό Δείπνο» της Πλωτίλα Νέλι, μίας  μοναχής που ήταν αυτοδίδακτη ζωγράφος και στην εποχή της ήταν ξακουστή για τα ζωγραφικά της έργα. Τα στοιχεία έδειχναν πως τελευταία φορά το έργο βρίσκονταν στις αποθήκες του μουσείου της δομινικανής εκκλησίας Σάντα Μαρία Νοβέλα αλλά ο Νέλσον δεν βρήκε εκεί τίποτα.

Κάτω, ο μυστικός δείπνος της Πλωτίλα Νέλι όπως βρέθηκε. Πάνω, μετά την αποκατάσταση.

Όταν απογοητευμένος πήγε στο εστιατόριο της εκκλησίας προς μεγάλη του έκπληξη ανακάλυψε τον πίνακα να κρέμεται σε κοινή θέα πάνω από τα κεφάλια των μοναχών και των επισκεπτών που έτρωγαν χωρίς να γνωρίζουν τη σημασία του έργου που έβλεπαν. Ο Νέλσον έπρεπε να περιμένει να κλείσει το εστιατόριο για να μπορέσει να δει καλύτερα τον πίνακα. «Ήταν ένα απλό, σύγχρονο δωμάτιο που είχε στον τοίχο ένα αναγεννησιακό αριστούργημα και από κάτω υπήρχε ένα βρώμικο τραπέζι από φορμάικα με τα υπολείμματα του γεύματος των μοναχών» περιέγραψε ο Νέλσον. Στο κάτω μέρος, κρυμμένο από τη βρωμιά και τη φθορά , υπήρχε γραμμένο το όνομά της, Πλωτίλα, πράγμα πολύ σπάνιο για εκείνη την εποχή, αλλά και ένα μικρό συγκινητικό κείμενο: «orate pro pictora«, δηλαδή προσευχηθείτε για τη ζωγράφο.

Η παγκόσμια καλλιτεχνική κοινότητα και οι ιστορικοί ενθουσιάστηκαν με την ανακάλυψη του πίνακα γιατί ήταν εκπληκτικός σε πολλά επίπεδα. Καταρχάς ήταν ένα καλλιτεχνικό αριστούργημα ισάξιο των μεγαλύτερων έργων τέχνης της Αναγέννησης με παρόμοιο θέμα. Το γεγονός πως η Πλωτίλα Νέλι ήταν αυτοδίδακτη κάνει το επίτευγμά της ακόμα πιο εκπληκτικό. Την εποχή που το ζωγράφισε, δηλαδή προς τα τέλη του 16ου αιώνα, οι ζωγράφοι εκπαιδεύονταν δίπλα σε άλλους καταξιωμένους ζωγράφους εκτελώντας χρέη βοηθού επί χρόνια. Αυτό όμως ίσχυε για τους άντρες. Οι γυναίκες δεν γίνονταν εύκολα δεκτές να εργαστούν σε καλλιτεχνικά εργαστήρια, οι ικανότητές τους υποτιμούνταν και συχνά προσέκρουαν σε γραφειοκρατικά εμπόδια καθώς σε πολλές χώρες επιβάλλονταν νόμοι που απαιτούσαν ειδικές άδειες για την άσκηση των επαγγελμάτων και των τεχνών που δεν δίνονταν σε γυναίκες. Και σαν να μην αρκετά όλα αυτά, οι γυναίκες πιέζονταν να θυσιάσουν τις ασχολίες τους μετά τον γάμο τους και να αφοσιωθούν στην οικογένειά τους.

Το τελευταίο όμως δεν ήταν ποτέ πρόβλημα για την Πλωτίλα γιατί από 14 ετών είχε γίνει μοναχή στο μοναστήρι της Αγίας Αικατερίνης της Σιένα όπως και η μεγαλύτερη αδερφή της και δεν χρειάζονταν να παντρευτεί. Τα μοναστήρια τότε προσέλκυαν πολλές δημιουργικές και ταλαντούχες γυναίκες από τις πιο αξιοσέβαστες και πλούσιες οικογένειες γιατί εκεί μπορούσαν να σπουδάσουν και να εκφράσουν τις καλλιτεχνικές τους ανησυχίες. Σήμερα θεωρούμε τα μοναστήρια τόπο περιορισμού και απομόνωσης όμως κατά τον μεσαίωνα και την αναγέννηση ήταν τόποι όπου οι γυναίκες μπορούσαν να απελευθερωθούν από τους κοινωνικούς περιορισμούς και τις υποχρεώσεις της οικογένειας και να ανθίσουν και να μεγαλουργήσουν. Μέσα στα προστατευμένα τείχη των μοναστηριών οι γυναίκες έγραφαν, ζωγράφιζαν και πωλούσαν χειρόγραφα και πίνακες όπως και διάφορα χειροτεχνήματα και υφαντά. Η Πλωτίλα Νέλι θεωρείται η πρώτη γυναίκα ζωγράφος της Φλωρεντίας και ή έμαθε να ζωγραφίζει από κάποια άλλη μοναχή ή ήταν αυτοδίδακτη.


Βλέπε επίσης:

Μπλε δόντι αποκαλύπτει άγνωστη μεσαιωνική καλλιτέχνιδα


Ένας άλλος λόγος που ο «Μυστικός Δείπνος» της Πλωτίλα είναι ιδιαίτερος είναι το μέγεθός του. Με μήκος 7 μέτρα και ύψος 2 μέτρα αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα έργα του είδους του που πλησιάζει σε μέγεθος το διάσημο έργο του Λεονάρντο Ντα Βίντσι με το ίδιο θέμα. Περιορισμένες από τα πρακτικά και ιδεολογικά εμπόδια της εποχής τους οι ελάχιστες γυναίκες ζωγράφοι του 16ου αιώνα συνήθως ζωγράφιζαν σε μικρή κλίμακα και με τρόπο σεμνό ώστε να μην προκαλούν την αμφισβήτηση και τον φθόνο. Το έργο όμως της Πλωτίλα ήταν τόσο μεγάλο που χρειάστηκε ολόκληρη σκαλωσιά για να γίνει όπως και πολυάριθμα εργατικά χέρια αλλά και σημαντική χρηματοδότηση, γεγονός που δείχνει πως η ζωγράφος είχε μεγάλη αυτοπεποίθηση και πίστη στις ικανότητές της. Η Πλωτίλα Νέλι αποφάσισε να ξεκινήσει ένα τεράστιο έργο με θέμα τον μυστικό δείπνο, ένα θέμα που μέχρι τότε τολμούσαν μόνο άντρες που βρίσκονταν στον κολοφώνα της καριέρας τους και έτσι τοποθέτησε τον εαυτό της ανάμεσα σε καλλιτέχνες όπως ο Λεονάρντο ντα Βίντσι, ο Ντομένικο Γκιρλαντάιο και ο Πιέτρο Περουτζίνο που ζωγράφισαν τον μυστικό δείπνο μόνο και μόνο για να δείξουν τις καλλιτεχνικές τους ικανότητες. Σύμφωνα με την φιλάνθρωπο Τζέην Φόρτσιουν η Νέλι υπέγραψε το έργο της με τη φράση «προσευχηθείτε γα τη ζωγράφο» για να δηλώσει «είμαι γυναίκα και μπορώ κι εγώ να ζωγραφίσω έναν Μυστικό Δείπνο».

Η Χέραντ του Λάντσμπεργκ

Οι μοναχές της Αγίας Αικατερίνης ήταν τόσο περήφανες για το έργο της αδελφής τους που όχι μόνο βοήθησαν στη δημιουργία του αλλά κάλυψαν και τα έξοδα παραγωγής από ίδιους πόρους. Στην ιστορία της τέχνης είναι σύνηθες το φαινόμενο οι γυναίκες καλλιτέχνες να δημιουργούν «κοινοτικά» έργα που χρησιμοποιούν τις ικανότητες και τα ταλέντα πολλών άλλων γυναικών, όπως για παράδειγμα η πρωτοποριακή μεσαιωνική εγκυκλοπαίδεια της Χέραντ του Λάντσμπεργκ, σε αντίθεση με τους άντρες καλλιτέχνες που συνήθως εργάζονται κατά μόνας και επενδύουν στο ατομικό καλλιτεχνικό τους κεφάλαιο.

 

Η Νέλι, αντίθετα με κάθε άντρα που ζωγράφισε τον Μυστικό Δείπνο, έδωσε σημασία στις λεπτομέρειες του δείπνου όπως το καλοσιδερωμένο τραπεζομάντηλο. Κανένας άντρας ζωγράφος δεν είχε φανταστεί το τραπεζομάντηλο σιδερωμένο γιατί κανένας δεν είχε σιδερώσει ένα τραπεζομάντηλο!

Μία ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια του πίνακα είναι πως η Πλωτίλα δεν ζωγράφισε τον Ιησού και τους μαθητές του να τρώνε μόνο ψωμί και να πίνουν κρασί όπως συνήθιζαν να κάνουν οι καλλιτέχνες όταν ζωγράφιζαν τον μυστικό δείπνο αλλά τους ζωγράφιζε να τρώνε τα ίδια τρόφιμα που έτρωγαν και οι μοναχές της Αγίας Αικατερίνης: ολόκληρο ψητό αρνί, ψωμί, κρασί, ολόκληρα μαρούλια και κυρίως φρέσκια φάβα, ένα τοπικό πιάτο της Φλωρεντίας που έτρωγαν οι χωρικοί και οι μοναχές. Με την ιδιαίτερα γυναικεία εκτίμησή της για την τέχνη του τραπεζιού, αντίθετα από ότι έκαναν οι άντρες ζωγράφοι, η Πλωτίλα Νέλι έδωσε ιδιαίτερη σημασία και στα σκεύη και τα σερβίτσια του τραπεζιού. Κοιτάζοντας προσεκτικά βλέπει κανείς ζωγραφισμένα με εξαιρετική λεπτομέρεια και τεχνική τιρκουάζ κεραμικά μπολ, κομψά πορσελάνινα πιάτα και ποτήρια διακοσμημένα με ασήμι. Το τραπεζομάντηλο επίσης είναι σιδερωμένο. Οι μοναχές της Αγίας Αικατερίνης τοποθέτησαν τον πίνακα στο εστιατόριο της μονής τους με περηφάνια και επί δυόμιση αιώνες έτρωγαν υπό τα βλέμματα του Ιησού και των αποστόλων του τα ίδια φλωρεντίνικα φαγητά μέσα στα όμορφα διακοσμημένα σερβίτσια τους.

Όταν ο διάσημος ζωγράφος και ιστορικός Τζόρτζο Βαζάρι είδε τον πίνακα στο φυσικό του περιβάλλον, θαύμασε τις ικανότητες της ζωγράφου και την περιέλαβε στο έργο του «Οι βίοι των πλέον εξαίρετων ζωγράφων, γλυπτών και αρχιτεκτόνων«. Έτσι η Πλωτίλα Νέλι έγινε μία από τις τέσσερις μόνο γυναίκες στις οποίες αναφέρθηκε ο Βαζάρι (οι άλλες τρεις ήταν η Προπέρτσια ντέι Ρόσι,  η Σοφονίσμπα Ανγκουιζόλα και η Μαντόνα Λουκρέτσια). Την ίδια στιγμή όμως ο Βαζάρι παρατήρησε και τις δυσκολίες και τους περιορισμούς που μοιραία επηρέαζαν το έργο των γυναικών καλλιτεχνών. «Δείχνει πως θα μπορούσε να έχει κάνει εκπληκτικά πράγματα αν διέθετε τις ίδιες δυνατότητες με τους άντρες να εκπαιδευτεί και να αφοσιωθεί στη ζωγραφική και την απεικόνιση ζώντων και φυσικών αντικειμένων» έγραψε το 1568, τη χρονιά που ολοκληρώθηκε ο πίνακας.


Βλέπε επίσης:

Η ιστορία των γυναικών στην τέχνη


Οι λόγοι που οι γυναίκες δεν εκπαιδεύονταν στις τέχνες ήταν πολλοί. Καταρχάς οι γυναίκες δεν είχαν γενικά την επιλογή να γίνουν καλλιτέχνες αφού οι μόνες επιτρεπτές ασχολίες για εκείνες ήταν σύζυγοι, μητέρες, μοναχές ή πόρνες και μερικές φορές υπηρέτριες, πλύστρες ή ράφτρες. Ακόμα όμως και αν αποφάσιζαν να ασχοληθούν με την τέχνη, κανένας άντρας καλλιτέχνης δεν τις έκανε δεκτές στο εργαστήριό του για να εκπαιδευτούν και να αποκτήσουν εμπειρία και δεξιότητες. Μόνο ορισμένες πλούσιες γυναίκες μπορούσαν να προσλάβουν ιδιωτικό δάσκαλο και αυτές δεν αναμένονταν να ασχοληθούν επαγγελματικά με την τέχνη αλλά να παντρευτούν κάποιον πλούσιο και ισχυρό που θα προωθούσε τα συμφέροντα της οικογένειάς τους. Αυτός ήταν ο λόγος που η Νέλι, αν και αυτοδίδακτη η ίδια, δίδασκε τις άλλες μοναχές. Χωρίς εκείνη δεν θα μπορούσαν να εκπαιδευτούν πουθενά αλλού.

Η Πλωτίλα Νέλι ήταν μοναχή και έτσι ήταν ελεύθερη να ασχοληθεί με την τέχνη ακόμα και βιοποριστικά όμως, όχι μόνο περιορίζονταν από την έλλειψη εκπαίδευσης, αλλά ήταν και αναγκασμένη να ζωγραφίζει μόνο ελαιογραφίες και όχι τοιχογραφίες που ήταν πιο εντυπωσιακές και έδιναν μεγαλύτερο πρεστίζ στον καλλιτέχνη καθώς η τεχνική του «φρέσκο» τότε θεωρούνταν αποκλειστικά αντρική αφού απαιτούσε υψηλό επίπεδο καλλιτεχνίας αλλά και μεγάλη σωματική αντοχή. Επίσης, η απεικόνιση των αντρικών σωμάτων αποτελούσε μεγάλη πρόκληση για τις γυναίκες καλλιτέχνες αφού δεν επιτρέπονταν να παρακολουθούν μαθήματα ανατομίας και γυμνού σχεδίου για λόγους σεμνότητας, ένα πρόβλημα που ήταν ιδιαίτερα οξύ για μία μοναχή όπως η Πλωτίλα Νέλι. Παρά τις προσπάθειές της οι άντρες που ζωγράφιζε έμοιαζαν πολύ με γυναίκες όμως εξακολουθούν να είναι ζωγραφισμένοι με εξαιρετική μαεστρία.

Η Πλωτίλα Νέλι ξεκίνησε τη καριέρα της κατασκευάζοντας μινιατούρες στο στυλ του διάσημου αναγεννησιακού καλλιτέχνη Φρα Μπαρτολομέο αλλά πολύ σύντομα έγινε γνωστή για το έργο της και άρχισε να έχει πολλούς και πλούσιους πελάτες. Είχε μάλιστα και ιδιωτικό εργαστήριο έξω από το μοναστήρι όπου εργάζονταν πολλές άλλες γυναίκες. Το εργαστήρι της Νέλι ίσως να ήταν η μοναδική ευκαιρία για αυτές τις γυναίκες να εκπαιδευτούν και να αποκτήσουν εμπειρία. Όταν την ανέφερε ο Βαζάρι στο έργο του έγινε ακόμα πιο γνωστή αλλά ήδη την εποχή που ζωγράφιζε τον μυστικό της δείπνο είχε αποκτήσει φήμη και είχε διαμορφώσει το πλούσιο πελατολόγιό της. Ο Βαζάρι έγραψε χαρακτηριστικά πως «υπάρχουν τόσοι πολλοί πίνακες στα σπίτια των ευγενών της Φλωρεντίας που θα ήταν κουραστικό να τους αναφέρουμε όλους.»

Οι μοναχές της Αγίας Αικατερίνης συνδέθηκαν συναισθηματικά με το έργο της αδελφής τους από την πρώτη στιγμή και το τοποθέτησαν στον προσωπικό χώρο του εστιατορίου όπου δεν έμπαιναν συνήθως επισκέπτες για να το τιμήσουν. Στα τέλη του 18ου αιώνα όμως οι στρατιές του Ναπολέοντα εισέβαλαν στην Ιταλία και άρχισαν να διαλύουν τα θρησκευτικά δόγματα. Το 1808 το μοναστήρι της Αγίας Αικατερίνης έκλεισε και ο μυστικός δείπνος της Πλωτίλα Νέλι διπλώθηκε σε ρολό και κρύφτηκε σε ένα πατάρι όπου υπέστει διάφορες φθορές. Στο τέλος βρέθηκε στο αντρικό μοναστήρι της Σάντα Μαρία Νοβέλα όπου οι μοναχοί, γοητευμένοι κι εκείνοι από το έργο της Νέλι, αποφάσισαν όπως και οι αδελφές τους πριν από αυτούς να το τοποθετήσουν στο εστιατόριό τους μακριά από τις ορδές των επισκεπτών του μουσείου. Μάλιστα όταν οι ειδικοί, μετά την ανακάλυψή τους από τον Νέλσον την δεκαετία του ’90, θέλησαν να το απομακρύνουν για να το αποκαταστήσουν, οι μοναχοί, αν και ήταν θετικοί στην αποκατάσταση του έργου, δεν ήθελαν να το δώσουν.

Τελικά η ιδρύτρια του Οργανισμού για την Προώθηση των Γυναικών Καλλιτεχνών (AWA – Advancing Women Artists) Τζέην Φόρτσιουν κατάφερε μετά από 10ετή αγώνα να συγκεντρώσει τα απαραίτητα χρήματα για να αποκαταστήσει το έργο χρησιμοποιώντας μία αποκλειστικά γυναικεία ομάδα καλλιτεχνών, επιστημόνων και ειδικών στο πνεύμα της συνεργατικής εργασίας των γυναικών του παρελθόντος, κάτι που ακολούθησε και η καλλιτέχνης Τζούντι Σικάγο στο μνημειώδες έργο της «Το Δείπνο«.

«Καθώς αποκαθιστούσαμε το έργο» περιέγραψε η υπεύθυνη της διαδικασίας Ροζέλα Λάρι, «αρχίσαμε να αποκαλύπτουμε και την προσωπικότητα της Νέλι. Ζωγράφιζε με δυναμικές πινελιές και γέμιζε το πινέλο της με μπογιά.» Η ρεφλεκτογραφία του έργου έδειξε πως δεν υπήρχαν γραμμές σχεδίου κάτω από την μπογιά. Αυτό σήμαινε πως η ζωγράφος ήξερε ακριβώς τι ήθελε και ότι διέθετε τις απαραίτητες ικανότητες για να το επιτύχει χωρίς προκαταρκτικό σχέδιο.

Η συντηρήτρια Ροζέλα Λάρι επί τω έργω.

Η Νίκι Λόμπο σε άρθρο της στο Financial Review, περιγράφει χαρακτηριστικά τις ικανότητες της αυτοδίδακτης ζωγράφου: «Φανταστείτε τη μοναχή ντυμένη με τα ράσα της να ανακατεύει μπογιές και να σκαρφαλώνει σε σκαλωσιές για να απλώσει τεράστιες πινελιές χρώματος σε έναν καμβά ψηλότερο από εκείνη και πλατύτερο από σύγχρονη διαφημιστική πινακίδα. Η σωματική κούραση θα πρέπει να ήταν τεράστια. Θα χρειάζονταν εξαιρετική δύναμη, συγκέντρωση και πειθαρχία για να μη μιλήσουμε και για την τόλμη που απαιτούνταν για να ασχοληθεί κανείς με αυτό το ιερό θέμα που μέχρι τότε είχαν επιχειρήσει μόνο οι καλύτεροι άντρες.»

Ο μυστικός δείπνος της Πλωτίλλα Νέλι τοποθετείται στο μουσείο της Σάντα Μαρία Νοβέλα στη Φλωρεντία.

Έτσι μετά από μία οδύσσεια 450 ετών και μία αποστολή καλλιτεχνικής διάσωσης που συγκίνησε τον παγκόσμιο χώρο της τέχνης, από τις 18 Οκτωβρίου 2019 εκτίθεται επιτέλους στο μουσείο της Σάντα Μαρία Νοβέλα δίπλα σε άλλα εκθέματα της εποχής του όπως και στο μυστικό δείπνο που ζωγράφισε o Αλεσάντρο Λόρι που ήταν σύγχρονος της Πλωτίλα Νέλι. Έτσι το έργο της έγινε το μοναδικό μόνιμο έκθεμα από γυναίκα στο μουσείο της Σάντα Μαρία Νοβέλα που περιλαμβάνει έργα από καλλιτέχνες όπως ο Μασάτσιο, ο Μπρουνελέσκι και ο Γκιρλαντάιο (που έχει κατασκευάσει με τη βοήθεια του μαθητή του Μιχαήλ Αγγέλου). Με τον τρόπο αυτό η AWA ελπίζει να ανοίξει τον δρόμο για να εκτεθούν κι άλλα έργα γυναικών σε μεγάλα μουσεία που τώρα βρίσκονται κρυμμένα σε αποθήκες και κιβώτια.


Πηγές:

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s