Γυναίκες των σπηλαίων: Πως άλλαξαν την ιστορία

Μία ομάδα προϊστορικών αντρών κυνηγά ένα μαμούθ. Δύο άλλοι κάθονται δίπλα στη φωτιά και κατασκευάζουν βέλη και αιχμές για δόρατα. Ένας άλλος ζωγραφίζει ιερά ζώα μέσα σε μία σπηλιά για να πάει καλά το κυνήγι. Συνηθισμένες σκηνές της εποχής των σπηλαίων. Κάτι όμως δεν πάει καλά. Που είναι οι γυναίκες; Στις περισσότερες απεικονίσεις της προϊστορικής εποχής οι γυναίκες είναι απούσες ή βρίσκονται στο περιθώριο κάνοντας “ασήμαντες” εργασίες όπως μαγείρεμα, μεγάλωμα παιδιών και κατασκευή ρούχων από δέρματα. Επί αιώνες οι άνθρωποι θεωρούσαν πως το ανθρώπινο είδος επιβίωσε και εξελίχθηκε χάρις στον Άντρα Κυνηγό που υποτίθεται πως πρωτοστατούσε στις ανθρώπινες δραστηριότητες, τη θρησκεία, την τέχνη, τον πόλεμο και την τεχνολογία. Όμως όλο και περισσότεροι ερευνητές ανακαλύπτουν στοιχεία που φέρνουν τις γυναίκες στο προσκήνιο και αποκαλύπτουν πως η εικόνα που έχουμε για τις προϊστορικές κοινωνίες μπορεί να είναι εντελώς λανθασμένη.

Ομάδα προϊστορικών αντρών κυνηγούν ένα μαμούθ. Εικόνες τέτοιου τύπου υποτίθεται ότι δείχνουν την καθημερινότητα του ανθρώπου κατά την προϊστορική εποχή αλλά στην πραγματικότητα αγνοούν τις γυναίκες και δημιουργούν την εντύπωση πως εκείνες δεν έκαναν τίποτα σημαντικό.

Το γεγονός ότι επί αιώνες οι ανθρωπολόγοι, οι αρχαιολόγοι και οι ιστορικοί που μελετούσαν την προϊστορία ήταν αποκλειστικά άντρες οδήγησε σε μια ανδροκεντρική θεώρηση των ευρημάτων που, ανεξάρτητα από το αν προέκυψε εσκεμμένα ή ασυνείδητα, έδινε μεγαλύτερη σημασία στη ζωή και τις δραστηριότητες των αντρών από ότι των γυναικών. Για παράδειγμα μπορεί να θεωρήθηκε ότι το κυνήγι μεγάλων ζώων (που θεωρήθηκε ίσως αυθαίρετα ότι ήταν αποκλειστικά αντρική δραστηριότητα) ήταν πιο σημαντικό από τη δημιουργία φαρμάκων και την ανατροφή των παιδιών (δραστηριότητες που θεωρήθηκαν ίσως εξίσου αυθαίρετα αποκλειστικά γυναικείες). Επίσης το γεγονός πως οι περισσότεροι ερευνητές ήταν Δυτικοί λευκοί άντρες, συνήθως ανώτερης τάξης, οδήγησε στην διαμόρφωση επιστημονικών θεωριών που αντανακλούσαν τις ανάλογες προκαταλήψεις. Για παράδειγμα, κανείς από τους ερευνητές μέχρι την δεκαετία του ΄70, εποχή που οι γυναίκες και άλλες εθνότητες πέρα από τις δυτικοευρωπαϊκες άρχισαν να συμμετέχουν σε σημαντικό βαθμό στις επιστήμες, δεν φαντάστηκε μια αταξική ή μη ιεραρχικά δομημένη κοινωνία.

Στις περισσότερες απεικονίσεις της προϊστορικής εποχής οι γυναίκες είναι απούσες ή βρίσκονται στο περιθώριο κάνοντας “ασήμαντες” εργασίες όπως μαγείρεμα, μεγάλωμα παιδιών και κατασκευή ρούχων από δέρματα. Στην πραγματικότητα όμως μπορεί να έκαναν πολλά περισσότερα από όσα μπορούμε να φανταστούμε.

Οι αρχαιολόγοι προσπαθούν να βγάλουν συμπεράσματα για τη ζωή των πρωτόγονων ανθρώπων μελετώντας τα οστά που βρίσκουν σε τάφους, τα ρούχα που φορούσαν οι νεκροί αλλά και τα διάφορα αντικείμενα που έχουν θαφτεί μαζί τους. Υποθέτουν πως τα αντικείμενα που βρίσκονται σε έναν τάφο σχετίζονται με όσα έκανε ο νεκρός όσο ζούσε. Για παράδειγμα ένας κυνηγός πιθανά έχει ταφεί μαζί με το τόξο του ή το δόρυ του, ένας σιδηρουργός μαζί με το σφυρί του, κ.λ.π.. Αν, λοιπόν, για παράδειγμα, έβρισκαν τάφους γυναικών που περιείχαν όπλα, θα μπορούσαν να πουν πως στην κοινωνία εκείνη οι γυναίκες κυνηγούσαν ή πολεμούσαν. Στην πράξη όμως οι προκαταλήψεις των σύγχρονων ερευνητών μπήκαν και πάλι στη μέση.

Προϊστορικός τάφος πολεμίστριας που ανακαλύφθηκε στην Αρμενία.

Στους τάφους των ινδιάνων Νολ ανακαλύφθηκαν κάποιοι τάφοι γυναικών που περιείχαν τόξα και βέλη αλλά αυτό δεν έκανε τους ερευνητές να υποθέσουν πως ήταν κυνηγοί ή πολεμίστριες. Αντίθετα προσπάθησαν να βρουν διάφορες άλλες εξηγήσεις αφού εκ των προτέρων είχαν υποθέσει αυθαίρετα πως το κυνήγι και ο πόλεμος ήταν αντρικές ασχολίες. Είπαν πως τα όπλα ήταν διακοσμητικά ή τελετουργικά ή πως ήταν οικογενειακά κειμήλια. Αντίστοιχες εξηγήσεις όμως δεν δόθηκαν στην περίπτωση αντρών που είχαν ταφεί με όπλα. Εκείνοι, για τους ερευνητές ήταν ξεκάθαρα και αδιαμφισβήτητα κυνηγοί και πολεμιστές.

Μια άλλη πρακτική που ενδεχομένως οδηγεί σε ανακριβή συμπεράσματα είναι η συνήθεια των αρχαιολόγων να εξετάζουν το φύλο ορισμένων μόνο σκελετών και όχι όλων. Αν για παράδειγμα ανακαλύψουν 20 τάφους και δουν ότι σε πέντε από αυτούς οι άντρες είναι θαμμένοι με όπλα και οι γυναίκες με κοσμήματα, τότε υποθέτουν ότι κάθε άλλος τάφος που περιέχει όπλα ανήκει σε άντρα και κάθε ένας που περιέχει κοσμήματα ανήκει σε γυναίκα. Με αυτόν τον τρόπο οποιαδήποτε εξαίρεση στον κανόνα περνά απαρατήρητη.

Τα ρούχα και τα κοσμήματα που βρίσκονται σε έναν τάφο δίνουν επίσης πληροφορίες για την κοινωνική θέση του νεκρού. Τα πιο ακριβά ρούχα και τα πολύτιμα κοσμήματα συνήθως σημαίνουν στάτους και εξουσία και αυτό ακριβώς υπέθεταν οι αρχαιολόγοι σε περιπτώσεις που ο νεκρός ήταν άντρας. Μία χρυσή περίτεχνη ζώνη ή ένα πολύτιμο διάδημα στον τάφο ενός άντρα σήμαινε αυτομάτως πως ήταν κάποιος πλούσιος και ισχυρός. Όμως ανάλογα ευρήματα σε τάφους γυναικών δεν συνεπάγονταν ότι εκείνες είχαν «κερδίσει» τα πλούτη που τις συνοδεύουν στον τάφο αλλά ότι πρόκειται για δώρα των αντρών τους ή των πατέρων τους. Δεν θεωρούνται φορείς εξουσίας και πλούτου από μόνες τους αλλά ότι «καλοπαντρεύτηκαν» ή, ακόμα χειρότερα, ότι ήταν ερωμένες κάποιου πλούσιου άντρα. Αν και στις σύγχρονες κοινωνίες οι άντρες τείνουν να κατέχουν θέσεις εξουσίας πολύ περισσότερο από ότι οι γυναίκες (αν και υπάρχουν εξαιρέσεις) αυτό δε σημαίνει ότι το ίδιο ίσχυε προϊστορικά ή ότι δεν υπήρχαν εξαιρέσεις. Επίσης, ποτέ κανένας δεν θεώρησε ότι ένας αντρικός τάφος με πολύτιμα αντικείμενα ήταν ένδειξη ότι ένας φτωχός άντρας «καλοπαντρεύτηκε».

Το 1970 ανακαλύφθηκε στη Βουλγαρία ο πλουσιότερος προϊστορικός τάφος που περιείχε τον σκελετό ενός άντρα που θάφτηκε με τα πολυάριθμα κοσμήματά του. Αν και δεν γνωρίζουμε ποιος ήταν ή πως απέκτησε τα πλούτη του οι αρχαιολόγοι έσπευσαν να θεωρήσουν πως ήταν κάποιος σημαντικός που κατείχε θέση εξουσίας. Αν και έχουν βρεθεί αμέτρητοι τάφοι γυναικών που έχουν θαφτεί με τα κοσμήματά τους ποτέ κανείς δεν υπέθεσε πως αυτές ήταν σημαντικές και κατείχαν θέσεις εξουσίας.

Η Παλαιολιθική και Μεσολιθική Εποχή κράτησαν περίπου 2 – 2,5 εκατομμύρια χρόνια, δηλαδή περίπου 250 φορές περισσότερο από την υπόλοιπη προϊστορική εποχή. Το πρώτο πλάσμα που έμοιαζε με άνθρωπος εμφανίστηκε κάπου στην Ανατολική Αφρική περίπου 8 εκατομμύρια χρόνια πριν, τα πρώτα εργαλεία εμφανίστηκαν περίπου πριν από 2,5 – 2 εκατομμύρια χρόνια, οι πρώτοι άνθρωποι εμφανίστηκαν στην Ευρώπη πριν από περίπου 350.000 χρόνια και ο Homo Sapiens, δηλαδή ο άνθρωπος που δεν θα διέφερε σε τίποτα από τον σύγχρονο, εμφανίστηκε πριν από περίπου 40.000 χρόνια. Οι αλλαγές που οδήγησαν στην εμφάνιση του σύγχρονου ανθρώπου ήταν πολλές. Καταρχάς αυξήθηκε το μέγεθος του εγκεφάλου και των δοντιών, μειώθηκε ο σεξουαλικός διμορφισμός (η διαφορά μεγέθους ανάμεσα στα αρσενικά και τα θηλυκά του είδους), μειώθηκε η τριχοφυΐα και επικράτησε το περπάτημα σε όρθια θέση.

Η εντύπωση που έχει επικρατήσει είναι ότι ο άνθρωπος εξελίχθηκε και κατασκεύασε εργαλεία εξαιτίας του κυνηγιού που θεωρήθηκε αντρική ενασχόληση. Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει λόγος να θεωρήσουμε πως το κυνήγι ήταν αποκλειστικά αντρική ενασχόληση ούτε πως ήταν η βασική αιτία της ανθρώπινης εξέλιξης.

Παραδοσιακά όλες αυτές οι αλλαγές θεωρήθηκαν ότι προήλθαν από την ανάγκη του ανθρώπου να κυνηγήσει μεγάλα θηράματα. Υποτίθεται πως το περπάτημα σε όρθια θέση διευκόλυνε τα αρσενικά να διακρίνουν το θήραμά τους πάνω από τα ψηλά χόρτα της σαβάνας και η ανάγκη για συνεργασία και πολύπλοκη επικοινωνία για χάρη και πάλι του κυνηγιού, που θεωρήθηκε αποκλειστικά αντρική ενασχόληση, οδήγησε στην αύξηση του εγκεφάλου και την εφεύρεση της γλώσσας. Για τους σκοπούς του κυνηγιού και πάλι υποτίθεται ότι κατασκευάστηκαν και χρησιμοποιήθηκαν τα πρώτα εργαλεία. Την ίδια στιγμή τα θηλυκά θεωρούνταν ασήμαντα και όλοι υπέθεταν πως δεν έκαναν τίποτα περισσότερο από το να μένουν στο σπίτι και να μεγαλώνουν μωρά περιμένοντας τα αρσενικά να επιστρέψουν με το πλούσιο σε πρωτεΐνες, λιπαρά και θερμίδες κρέας που επέτρεπε την αύξηση του εγκεφαλικού ιστού. Μέσα σε αυτό το ανδροκεντρικό πλαίσιο, φορέας της ανθρώπινης εξέλιξης θεωρήθηκε το αρσενικό του είδους και ο «Άντρας ο Κυνηγός» αναδύθηκε ως θρυλικό σύμβολο του ανθρώπινου παρελθόντος αλλά και της αντρικής υπεροχής.

Ο «Άντρας ο Κυνηγός» αναδύθηκε ως θρυλικό σύμβολο του ανθρώπινου παρελθόντος αλλά και της αντρικής υπεροχής.

Όμως, από την δεκαετία του ΄70 και μετά όλο και περισσότεροι επιστήμονες άρχισαν να διερευνούν περισσότερο τον ρόλο των θηλυκών στην ανθρώπινη εξέλιξη. Ένα θηλυκό που μεγαλώνει ένα μικρό εξακολουθεί να είναι σεξουαλικά δεκτικό αλλά έχει κίνητρο να επιλέξει έναν κοινωνικό σύντροφο που θα είναι πρόθυμος να μοιραστεί μαζί της και με το μωρό της το φαγητό του. Αυτό σημαίνει ότι τα θηλυκά έτειναν να επιλέγουν ως σεξουαλικούς συντρόφους λιγότερο επιθετικά αρσενικά που ήταν πιο κοινωνικά, πιο μικρόσωμα και με μικρότερα δόντια που έδειχναν λιγότερο απειλητικά. Μέσω της εξελικτικής πίεσης που δημιούργησε αυτή η επιλογή, μειώθηκε το μέγεθος των αρσενικών και αυξήθηκε η κοινωνικότητά τους.

Ένας προϊστορικός άντρας δείχνει στους γιους του πως να κατασκευάζουν εργαλεία ενώ πίσω μακριά διακρίνεται μια ομάδα αντρών να ψαρεύουν χρησιμοποιώντας δόρατα. Καλλιτεχνικές απεικονίσεις σαν αυτές υποτίθεται πως δείχνουν πως εξελίχθηκαν οι ανθρώπινες προϊστορικές κοινωνίες αλλά στην πραγματικότητα είναι εντελώς φανταστικές και αγνοούν τον ρόλο των γυναικών.

Επίσης, ο μεγαλύτερος χρόνος ανατροφής των ανθρώπινων μωρών συγκριτικά με άλλα ζώα, σήμαινε ισχυρότερο δεσμό ανάμεσα στη μητέρα και το παιδί που δημιουργούσε και πιο ισχυρούς και στενούς δεσμούς ανάμεσα στα αδέρφια της οικογένειας που μεγάλωναν μαζί επί χρόνια. Τα μεγαλύτερα παιδιά θα ενθαρρύνονταν να προσέχουν και να φροντίζουν τα μικρότερα ακόμα και σε μεγαλύτερη ηλικία. Αν η συμπεριφορά των πρωτευόντων είναι κάποια ένδειξη, τα ενήλικα αρσενικά θα έτειναν να μοιράζονται το φαγητό τους περισσότερο με τα άτομα εκείνα που τους φρόντισαν επί χρόνια, δηλαδή τις μητέρες τους και τις αδερφές τους, και λιγότερο με τις σεξουαλικές τους συντρόφους. Σε τέτοιες ομάδες το προφανές επίκεντρο είναι η μητέρα και όχι κάποια αρσενική μορφή εξουσίας όπως συχνά υποτίθεται. Επίσης, σε μια τέτοια ομάδα το θηλυκό είναι φορέας εξελικτικής πίεσης για το είδος της αλλά και ο κύριος μεταβιβαστής τεχνολογικής γνώσης στις επόμενες γενιές.

Μία θηλυκή χιμπατζής διδάσκει τη νεαρή κόρη της να χρησιμοποιεί εργαλεία. Στις κοινωνίες των πρωτευόντων τα θηλυκά αποτελούν τον κύριο μεταβιβαστή τεχνολογίας στις επόμενες γενιές.

Η ανάγκη για μακροχρόνια φροντίδα των παιδιών οδηγεί επίσης και στη δημιουργία δεσμών ανάμεσα στα θηλυκά που καλούνται να δημιουργήσουν δίκτυα αλληλοβοήθειας προκειμένου να επιβιώσουν. Τέτοιου είδους δίκτυα, που θα εξασφάλιζαν τροφή και φροντίδα για τα μικρά, που θα ενημέρωναν για πιθανούς κινδύνους ή για τα σημεία ανεύρεσης τροφής και κυρίως θα ήταν σε θέση να δημιουργούν πολύπλοκους συναισθηματικούς και κοινωνικούς δεσμούς ανάμεσα στα μέλη τους αλλά και με τα μέλη άλλων ομάδων, προϋποθέτουν μεγάλο εγκέφαλο και χρήση πολύπλοκης γλώσσας. Καθώς η ανθρώπινη ικανότητα για λεκτική επικοινωνία μεγάλωνε θα γινόταν όλο και πιο εύκολη η ανάπτυξη κοινωνικών δεσμών με όλο και μεγαλύτερες ομάδες και όλο και πιο απομακρυσμένες. Πολλές σύγχρονες ομάδες τροφοσυλλεκτών διατηρούν μακροχρόνιες σχέσεις συνεργασίας με άλλες απομακρυσμένες ομάδες τις οποίες συναντούν περιοδικά κατά τη διάρκεια των ετήσιων μετακινήσεών τους.

Για την αρχαιολόγο και ανθρωπολόγο Μάργκαρετ Έρενμπεργκ η συνεισφορά των γυναικών στην ανθρώπινη εξέλιξη αλλά και στον ανθρώπινο πολιτισμό είναι αδιαμφισβήτητη: «Μπορεί να πει κανείς ότι τα κρίσιμα βήματα στην ανθρώπινη εξέλιξη προκλήθηκαν κυρίως από τα θηλυκά» γράφει. «Αυτά περιλαμβάνουν οικονομικές και τεχνολογικές εξελίξεις και τον ρόλο των θηλυκών ως το κοινωνικό επίκεντρο των ομάδων. Κάτι που έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την παραδοσιακή θεώρηση του αρσενικού ως προστάτη και κυνηγού που φέρνει φαγητό στο θηλυκό με το οποίο ζευγαρώνει μονογαμικά. Αυτό το μοντέλο θεωρεί την αντρική επιθετικότητα φυσιολογική, υποθέτει την ύπαρξη μακροχρόνιων μονογαμικών και ετεροσεξουαλικών σχέσεων όπου το αρσενικό είναι ο κύριος προμηθευτής φαγητού και ότι η αντρική κυριαρχία συνδέονταν άμεσα με τις κυνηγετικές ικανότητες. Τίποτα από όλα αυτά δεν συμφωνεί με τη συμπεριφορά των αντρών εκτός από των παραδοσιακών Δυτικών. Τα αρσενικά άλλων πρωτευόντων αλλά και οι άντρες άλλων μη Δυτικών κοινωνιών, που μοιάζουν περισσότερο με τις παλαιολιθικές κοινωνίες, δεν ακολουθούν τέτοια συμπεριφορά.» Πολλοί ερευνητές τείνουν να θεωρούν πως ο καταμερισμός εργασίας πρέπει να είναι κάτι πολύ πρόσφατο στις κοινωνίες των ανθρώπων.

Ένα μωρό χιμπατζής μπορεί να κρατηθεί με τα χέρια του από το τρίχωμα της μητέρας του, αλλά οι άνθρωποι δεν έχουν τέτοιο τρίχωμα και ένα ανθρώπινο μωρό δεν έχει από που να κρατηθεί. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι μία γυναίκα έρχεται αμέσως και δραματικά αντιμέτωπη με την ανάγκη να βρει έναν τρόπο να κουβαλά το μωρό της και να έχει ταυτόχρονα τα χέρια της ελεύθερα. Το πιο πιθανό είναι το πρώτο εργαλείο που κατασκεύασε ο άνθρωπος να μην είναι ένα κοκάλινο βέλος ή ένα πέτρινο μαχαίρι, αλλά ένας μάρσιπος για το μωρό πλεγμένος από χόρτα και ένα καλάθι γα να μαζεύει κανείς και να μεταφέρει χόρτα, ρίζες, σπόρους και φρούτα. Αυτά τα πρώτα εργαλεία, αν υποθέσουμε ότι οι άντρες κυνηγούσαν και οι γυναίκες μάζευαν άλλα τρόφιμα, είναι πιο πιθανό να κατασκευάστηκαν από γυναίκες αλλά το υλικό τους (χόρτα, καλάμια, κ.λ.π.) δεν επέτρεψε τη διατήρησή τους στο χρόνο όπως τα πέτρινα ή κοκάλινα εργαλεία του κυνηγιού. Επίσης, όλα αυτά τα εργαλεία που διασώθηκαν και θεωρήθηκαν ότι χρησίμευαν στο κυνήγι (ή στον πόλεμο) μπορεί κάλλιστα να χρησιμοποιούνταν και για άλλους σκοπούς. Για παράδειγμα, ένα πέτρινο «μαχαίρι» μπορεί να χρησιμεύει στο σφάξιμο και τον τεμαχισμό θηραμάτων αλλά μπορεί να χρησιμεύει και στο να ξεθάβει ρίζες, να σπάει καρπούς με κέλυφος, να κόβει χόρτα ή να ψιλοκόβει υλικά για το μαγείρεμα! Αν και τα βιβλία συνήθως δείχνουν έναν άντρα να κατασκευάζει εργαλεία για το κυνήγι, στην πραγματικότητα το πιο πιθανό είναι και τα δύο φύλα να κατασκεύαζαν εργαλεία για την εξυπηρέτηση των αναγκών τους.

Αν και φανταζόμαστε έναν άντρα να κατασκευάζει εργαλεία, κυρίως για το κυνήγι και τον πόλεμο, μπορεί κάλλιστα εργαλεία να κατασκεύαζαν και οι γυναίκες για διάφορες χρήσεις.

Πρόσφατα έχει επίσης αμφισβητηθεί αν το κυνήγι τελικά έπαιζε σημαντικό ρόλο στη διατροφή του πρωτόγονου ανθρώπου. Τα διάφορα πρωτεύοντα βασίζουν τη διατροφή τους κυρίως στην κατανάλωση χόρτων και καρπών και ο πρωτόγονος άνθρωπος προμηθεύονταν το κρέας κυρίως από ζώα που έβρισκε ήδη σκοτωμένα από άλλα ζώα. Το πιο πιθανό είναι ότι στις πρωτόγονες ανθρώπινες κοινωνίες άντρες και γυναίκες περνούσαν τον περισσότερο καιρό συλλέγοντας διάφορα τρόφιμα τα οποία μοιράζονταν ενώ σπάνια κατάφερναν να βρουν κρέας. Περίπου 100.000 χρόνια πριν ο άνθρωπος μπόρεσε να κατασκευάσει εργαλεία που επέτρεπαν το κυνήγι μεγάλων ζώων, κάτι που έκανε το κυνήγι εξαιρετικά επικίνδυνο καθώς συχνά ήταν ο κυνηγός εκείνος που έχανε τη ζωή του και όχι το θήραμα. Στις μικρές παλαιολιθικές κοινωνίες η απώλεια έστω και ενός ατόμου ήταν συχνά ζωτικής σημασίας, ειδικά αν επρόκειτο για γυναίκα αναπαραγωγικής ηλικίας, αλλά και η ίδια διαδικασία γίνονταν απαγορευτική για όποιον ήταν αναγκασμένος να κουβαλά μαζί του κάποιο μικρό παιδί. Έτσι, σταδιακά ίσως οι άντρες άρχισαν να ασχολούνται περισσότερο με το κυνήγι μεγάλων ζώων και επικράτησε ο καταμερισμός που γνωρίζουμε σήμερα.

Κατά την Παλαιολιθική και Νεολιθική Εποχή οι γυναίκες πιθανότατα ζούσαν σε καθεστώς ισότητας με τους άντρες. Προμήθευαν τις κοινότητές τους με φαγητό εξίσου ή ίσως και περισσότερο από ότι οι άντρες και απολάμβαναν ίσο με αυτούς κύρος. Όμως τα αρχαιολογικά ευρήματα δείχνουν πως πριν από περίπου 4.000 χρόνια, κατά τη λεγόμενη Νεολιθική Εποχή, είχαν ήδη παγιωθεί οι παραδοσιακοί ρόλοι των φύλων όπως τους γνωρίζουμε σήμερα. Αυτό σημαίνει πως εκείνη την εποχή συνέβηκε κάτι που άλλαξε την κατάσταση. Τι μπορεί να ήταν αυτό;

Η σημαντικότερη εξέλιξη της εποχής εκείνης ήταν η ανακάλυψη της γεωργίας. Μεταξύ 7.000 – 12.000 χρόνια πριν οι άνθρωποι άρχισαν σταδιακά να καλλιεργούν συστηματικά τη γη. Στην αρχή η γεωργία εμφανίστηκε στη λεγόμενη Γόνιμη Ημισέληνο στη Μ. Ανατολή γύρω από τους ποταμούς Τίγρη και Ευφράτη και σταδιακά εξαπλώθηκε και αλλού. Η επικράτηση της γεωργίας έφερε μαζί της και διάφορες εξελίξεις. Ο ανθρώπινος πληθυσμός αυξήθηκε και εγκαταλείφθηκε ο νομαδικός τρόπος ζωής ενώ άρχισαν να δημιουργούνται μόνιμοι καταυλισμοί, εφευρέθηκε η αγγειοπλαστική και οι άνθρωποι άρχισαν να χρησιμοποιούν πιο εξελιγμένα πέτρινα εργαλεία.

Συνήθως η νέα αυτή αγροτική τεχνολογία αποδίδεται στους άντρες αλλά στην πραγματικότητα είναι πολύ πιο πιθανό να έχει προκύψει από τις γυναίκες. Λαμβάνοντας υπόψιν αρχαιολογικά ευρήματα αλλά και παρατηρήσεις σύγχρονων παραδοσιακών γεωργικών κοινωνιών είναι πιο πιθανό να ήταν οι γυναίκες εκείνες που έκαναν τις πρώτες παρατηρήσεις σχετικά με τον κύκλο ζωής των φυτών και ανακάλυψαν πως να τα καλλιεργούν. Αν και στις εξελιγμένες αγροτικές κοινωνίες που χρησιμοποιούν μηχανικές μεθόδους καλλιέργειας είναι οι άντρες εκείνοι που ασχολούνται κατά κύριο λόγο με την καλλιέργεια, στις πρωτόγονες γεωργικές κοινωνίες που χρησιμοποιούν πιο απλές μεθόδους καλλιέργειας, όπως το φύτεμα με τα χέρια, συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Στους Τροπικούς και σε διάφορες περιοχές της Αφρικής, της κεντρικής Αμερικής και της Ασίας, όπου εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται μέχρι και σήμερα παραδοσιακές μέθοδοι καλλιέργειας χωρίς μηχανήματα και χωρίς τη χρήση ζώων, η γεωργία εξακολουθεί να γίνεται κατά κύριο λόγο από τις γυναίκες παρά τις επιδράσεις που σίγουρα έχουν δεχτεί οι κοινωνίες αυτές από τον σύγχρονο τρόπο ζωής.

Σύγχρονη Φιλιππινέζα αγρότισσα που φυτεύει ρύζι. Στις κοινωνίες όπου δεν χρησιμοποιούνται μηχανήματα είναι οι γυναίκες που ασχολούνται με τη γεωργία κατά κύριο λόγο μέχρι σήμερα

Καθώς οι γυναίκες λοιπόν είναι σχεδόν αποκλειστικά υπεύθυνες για την τροφοσυλλογή στις τροφοσυλλεκτικές κοινωνίες και κατά κύριο λόγο υπεύθυνες για την καλλιέργεια στις παραδοσιακές μη τεχνολογικές γεωργικές κοινωνίες, μπορούμε ίσως να υποθέσουμε πως το ίδιο ίσχυε και στην προϊστορία. Οι γυναίκες, λόγω της ενασχόλησής τους με την τροφοσυλλογή, ήταν περισσότερο σε θέση από τους άντρες να παρατηρήσουν και να κατανοήσουν τον κύκλο ζωής των φυτών. Εκείνες ήταν επίσης που κατά κύριο λόγο βρίσκονταν αντιμέτωπες με την ανάγκη να κουβαλήσουν τους σπόρους και τις ρίζες που έβρισκαν σε μακρινές αποστάσεις και ένιωθαν την πίεση να εφεύρουν ξύλινα ή χορτάρινα δοχεία για τη μεταφορά των τροφίμων αλλά και των μωρών τους. Η δημιουργία πήλινων δοχείων για τη μεταφορά τροφίμων αλλά και το μαγείρεμά τους, δύο δραστηριότητες που απασχολούσαν κατά βάση τις γυναίκες, βρίσκονταν απλά ένα βήμα μακριά. Η αγγειοπλαστική είναι πιο πιθανό να ήταν γυναικεία εφεύρεση.

Η αγγειοπλαστική όπως και η κατασκευή δοχείων αλλά και η γεωργία κατά πάσα πιθανότητα ήταν γυναικείες εφευρέσεις.

Αυτές οι πρώιμες γεωργικές κοινωνίες ήταν μητρογονικές, δηλαδή τα παιδιά άνηκαν στη μητέρα, κυρίως λόγω του ότι δεν υπήρχε ακόμα τρόπος να βρεθεί το ποιος ήταν ο πατέρας του κάθε παιδιού. Αυτό πρακτικά σήμαινε ότι επίκεντρο της οικογένειας ήταν η μητέρα και ότι οι κοινότητες οργανώνονταν γύρω από μία ή περισσότερες κεντρικές μητρικές φιγούρες. Οι κοινωνίες αυτές απολάμβαναν μεγάλο βαθμό εσωτερικής ηρεμίας αφού δεν υπήρχαν εντάσεις σχετικά με την πατρότητα των παιδιών. Ήταν επίσης μητροτοπικές, δηλαδή τα ζευγάρια που παντρεύονταν πήγαιναν να μείνουν στον τόπο της γυναίκας. Αυτό είχε το μεγάλο πλεονέκτημα για όλες τις κοινότητες να περιορίζει σημαντικά τις προστριβές ανάμεσά τους και σχεδόν να εκμηδενίζει τον κίνδυνο πολεμικών συρράξεων καθώς οι άντρες που θα ξεκινούσαν πόλεμο με μία γειτονική κοινότητα στην πράξη θα πολεμούσαν ενάντια στους πατέρες τους και τους αδερφούς τους.

Αλλά αυτή η σε μεγάλο βαθμό ειδυλλιακή κατάσταση δεν μπορούσε να κρατήσει για πολύ γιατί με την εφεύρεση της γεωργίας και τη μόνιμη εγκατάσταση των πληθυσμών άρχισαν να προκύπτουν διάφορες ανάγκες, όπως η ανάγκη να τραφούν περισσότερα στόματα, που οδήγησαν σε όλο και πιο αυξανόμενη και πιο χρονοβόρα εργασία που άρχισε να περιλαμβάνει και την εκτροφή ζώων, το άρμεγμά τους και την παρασκευή παράγωγων γαλακτοκομικών προϊόντων. Εκεί που η καλλιέργεια μικρών εκτάσεων απαιτούσε την εργασία λίγων γυναικών για λίγες ώρες, τώρα τα νέα καθήκοντα απαιτούσαν την εργασία όλης της κοινότητας. Η χρήση ζώων για το όργωμα και άλλες εργασίες έκανε την καλλιέργεια πιο εύκολη αλλά άρχισε να απαιτεί την αντρική εργασία και πολύ σύντομα η γεωργία και η κτηνοτροφία μετατράπηκαν σε κυρίως αντρικές ενασχολήσεις. Οι γυναίκες άρχισαν να περιορίζουν την εργασία τους στο μεγάλωμα των παιδιών, το μαγείρεμα και την κατασκευή υφαντών και άλλων κατασκευών. Ταυτόχρονα η αυξημένη εργασία άρχισε να πιέζει τις γυναίκες να γεννούν όλο και περισσότερα παιδιά για να δημιουργούνται περισσότερα εργατικά χέρια. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα εκείνες να μένουν εκτός παραγωγής για μεγάλα χρονικά διαστήματα λόγω των πολλαπλών εγκυμοσύνων και της συνεχούς ανάγκης ανατροφής μικρών παιδιών, κάτι που άρχισε να τις καθιστά όλο και λιγότερο παραγωγικά σημαντικές.

Οι κτηνοτροφικές φυλές της Βραζιλίας καίνε συχνά εκτάσεις του δάσους του Αμαζονίου ώστε να δημιουργήσουν νέα βοσκοτόπια. Η γεωργία και η κτηνοτροφία απαιτούν συνεχώς νέο ζωτικό χώρο, κάτι που μπορεί να δημιουργήσει τριβές με τις γειτονικές φυλές και δημιουργεί την ανάγκη ύπαρξης πολεμιστών τόσο για αμυντικούς όσο και επιθετικούς σκοπούς.

Τότε ήταν που άρχισε να περιορίζεται και το κύρος των γυναικών αλλά και να προκύπτουν οι πρώτοι πόλεμοι καθώς οι άντρες, που κατά κύριο λόγο ήταν επιφορτισμένοι με την εκτροφή ζώων, βρίσκονταν συνεχώς υπό την πίεση να βρίσκουν νέα βοσκοτόπια ακόμα και μέσω επιδρομών. Η κτηνοτροφική και γεωργική τεχνογνωσία άρχισε να περνά από πατέρα σε γιο και έτσι η περιουσία και η γαιοκτησία άρχισε να περνά από πατέρα σε γιο. Οι κοινωνίες άρχισαν να μετατρέπονται σε πατρογονικές, ενώ οι άνθρωποι άρχισαν να θεωρούν πολύτιμα ορισμένα υλικά αγαθά, π.χ. διάφορα εργαλεία όπως αλέτρια ή δρεπάνια ή δοχεία, κ.λ.π., με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί η έννοια της περιουσίας και της ιδιοκτησίας και ορισμένες οικογένειες να αρχίσουν να συγκεντρώνουν μεγαλύτερο πλούτο και εξουσία από άλλες. Οι πλούσιοι άντρες άρχισαν να επιδεικνύουν τον πλούτο των οικογενειών τους συγκεντρώνοντας σταδιακά πολλές γυναίκες που τις στόλιζαν με πολύτιμα κοσμήματα. Οι γυναίκες άρχισαν να αποκτούν εμπορική αξία και να γίνονται αντικείμενο αγοραπωλησίας.

Η επικράτηση της γεωργίας και της κτηνοτροφίας δημιούργησε την ανάγκη εκτροφής πολεμιστών για αμυντικούς και επιθετικούς σκοπούς και έτσι ξεκίνησε η Εποχή του Άντρα Πολεμιστή.

Καθώς οι άνθρωποι άρχισαν να διακρίνονται σε φτωχούς και πλούσιους οι κοινωνίες άρχισαν να γίνονται ταξικές και να προκύπτουν ανταγωνισμοί ανάμεσα στις τάξεις αλλά και μεταξύ διαφορετικών κοινωνιών. Τότε ήταν που η παρουσία και η ανατροφή αντρών πολεμιστών άρχισε να γίνεται απαραίτητη τόσο για την προστασία της κοινότητας όσο και για την διεκδίκηση ζωτικού χώρου με βίαιο τρόπο. Γύρω στην Εποχή του Χαλκού έχει επέλθει πια η εποχή του Άντρα Πολεμιστή που στηρίζεται στην κυριαρχικότητα και τις πολεμικές ικανότητες και οι άντρες πια στηρίζουν την πολιτική και κοινωνική τους κυριαρχία σε έναν βίαιο αντρισμό που πολλές φορές φτάνει σε τοξικά επίπεδα.

Όλη η καταγεγραμμένη ιστορία της ανθρωπότητας έλαβε χώρα μέσα στις πατριαρχικές κοινωνίες του κυριαρχικού άντρα όπου οι κοινωνίες ήταν ιεραρχικά δομημένες και στηρίζονταν στην προστασία και την επιβολή της οικογενειακής κυριαρχίας λίγων ισχυρών αντρών που ασκούσαν την εξουσία και είναι εύκολο να υποθέσει κανείς πως τα πράγματα ήταν έτσι από πάντα και ότι αυτή είναι η «φυσική» κατάσταση των πραγμάτων. Στην πραγματικότητα όμως η διάρκεια του πατριαρχικού τρόπου οργάνωσης είναι πάρα πολύ μικρή σε σύγκριση με τα εκατομμύρια χρόνια της ανθρώπινης ιστορίας κατά τα οποία, αντίθετα από τα όσα νομίζουμε, χαρακτηρίσθηκαν από αταξικές κοινωνίες όπου επικρατούσε ισότητα ανάμεσα στα φύλα και οι γυναίκες κατείχαν κεντρική θέση.


Πηγή: Ehrenberg, Margaret (1989). “Women in Prehistory”. British Museum Publications

Δημοσιεύθηκε στο τ. Νο 8 του SELENE

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s