Γυναίκες στην πολιτική

ΟΙ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ «ΚΡΥΜΜΕΝΟΙ ΑΣΣΟΙ»

Οι γυναίκες για χιλιετίες αποκλείστηκαν από την πολιτική ζωή και η συμμετοχή τους στα κοινά υπήρξε αναιμική. Για ένα τεράστιο χρονικό διάστημα η ενασχόληση με τα κοινά θεωρούνται όχι μόνο αφύσικη για το θηλυκό του είδους μας αλλά και βλαπτική για την υποτιθέμενη «γυναικεία φύση». Οι γυναίκες θεωρούνταν ανίκανες να σχηματίσουν λογική σκέψη και να εξασκήσουν επιλογή και γι΄αυτό άργησαν τόσο πολύ να αποκτήσουν και δικαίωμα ψήφου. Σήμερα, όμως, έχουν εισέλθει δυναμικά στον χώρο της πολιτικής και δεν υπάρχει τομέας όπου να θεωρείται αδιανόητο να ηγηθεί μία γυναίκα. Οι πρόσφατες εκλογές στις ΗΠΑ έδειξαν ότι οι γυναίκες έχουν πια φτάσει μια ανάσα από το ύπατο αξίωμα και ότι η υπέρτατη γυάλινη οροφή είναι έτοιμη να σπάσει.

Αν και οι γυναίκες τις τελευταίες δεκαετίες καταφέρνουν ισχυρά πλήγματα στις γυάλινες οροφές πολλών επαγγελματικών τομέων και συμμετέχουν στον πολιτικό στίβο όλο και περισσότερο, εξακολουθούν να υποεκπροσωπούνται παγκοσμίως. Αυτή η έλλειψη γυναικών στην πολιτική δεν είναι απλά θέμα δικαιοσύνης, αλλά είναι ζωτικής σημασίας για τη δημοκρατία. Η αντιπροσώπευση των γυναικών στις δομές εξουσίας επηρεάζει το σύστημα διακυβέρνησης. Δεν είναι μόνο ότι οι γυναίκες ενδιαφέρονται περισσότερο για ορισμένους τομείς που τις αφορούν περισσότερο (π.χ. αναπαραγωγή, αμβλώσεις, σεξουαλικές παρενοχλήσεις, κ.λ.π.) αλλά και για άλλους τομείς που παραδοσιακά μπαίνουν σε δεύτερη μοίρα από τους άντρες (π.χ. πρόνοια, παιδεία, υγεία, κ.λ.π.). Μόνο η παρουσία των γυναικών στην διακυβέρνηση αλλάζει τον τρόπο με τον οποίον ασκείται η πολιτική.

Αποτέλεσμα εικόνας για female politician concept

Όμως, η συμμετοχή των γυναικών δεν είναι απλά θέμα άσκησης πολιτικής. Παραδοσιακά οι γυναίκες είναι αποκλεισμένες σε μεγάλο βαθμό (παλιότερα αποκλείονταν εντελώς) από την πολιτική ζωή, επομένως η συμμετοχή τους σήμερα αντικατοπτρίζει και τον βαθμό ικανότητάς τους να συμμετέχουν. Μία κοινωνία με μεγάλη συμμετοχή γυναικών στην πολιτική δίνει το μήνυμα ότι απολαμβάνει μεγάλο βαθμό πολιτικής και κοινωνικής ισότητας. Η συμμετοχή των γυναικών στην εξουσία είναι ένας σημαντικός δείκτης εκδημοκρατισμού και νομιμότητας.

Η εμπειρία, όμως, δείχνει ότι οι γυναίκες εξακολουθούν να υποεκπροσωπούνται στην πολιτική. Πολλοί θεωρούν ότι αυτό οφείλεται στο ότι οι δομές είναι εχθρικές προς αυτές. Κάποιοι ισχυρίζονται ότι απλά οι γυναίκες δεν είναι εξίσου ικανές με τους άντρες. Η αλήθεια, όμως, είναι ότι κατά βάση ο λόγος που συμμετέχουν λιγότερες γυναίκες στην πολιτική είναι ότι εξ’ αρχής δεν συμμετέχουν στις πολιτικές διαδικασίες όσο οι άντρες εξ’ αιτίας της κοινωνικοποίησής τους, τις εμπειρίες τους από την οικογένειά τους αλλά και αυτό που έχουν κάποιοι αποκαλέσει «ψυχολογία φύλου».
Οι γυναίκες διστάζουν να συμμετέχουν στην πολιτική διαδικασία για τρεις βασικούς λόγους. Πρώτον, οι γυναίκες δεν συναντούν συχνά στη ζωή τους υποστήριξη και ενθάρρυνση για τις όποιες πολιτικές φιλοδοξίες μπορεί να έχουν, κάτι που δεν συμβαίνει με τους άντρες. Η έλλειψη υποστήριξης, ενθάρρυνσης, αλλά και η έλλειψη σχετικών προτύπων, δημιουργεί την αίσθηση ακόμα και στις ίδιες τις γυναίκες ότι η πολιτική είναι ένας χώρος «ξένος» προς αυτές. Οι Lawless και Fox (1) βρήκαν ότι οι γυναίκες δεν εκτίθενται τόσο πολύ στην πολιτική όσο οι άντρες και ότι από τα παιδικά τους χρόνια εκπαιδεύονται να ενδιαφέρονται περισσότερο για να δημιουργήσουν οικογένεια παρά να επιδιώξουν καριέρα και μάλιστα δημόσια. Επίσης, οι γυναίκες επιβαρύνονται περισσότερο από τις οικογενειακές υποχρεώσεις και το μεγάλωμα των παιδιών.


Δεύτερον, οι γυναίκες έχουν την τάση να υποεκτιμούν τις ικανότητές τους σε μεγαλύτερο βαθμό από ότι οι άντρες και να καθυστερούν να εισέλθουν στον χώρο της πολιτικής μέχρι να αισθανθούν ότι έχουν κατακτήσει τα απαραίτητα προσόντα. Αυτό, μπορεί να μεταφράζεται σε χαμηλότερη συμμετοχή των γυναικών στην πολιτική, αλλά από την άλλη σημαίνει και ότι η ποιότητα των γυναικών υποψηφίων είναι γενικά υψηλότερη από εκείνη των αντιπάλων τους. Το «Φαινόμενο Πώλα»  δεν ισχύει μόνο στον χώρο των επιχειρήσεων, αλλά προφανώς και στην πολιτική. Μία έρευνα(2) μάλιστα δείχνει ότι στην πραγματικότητα οι γυναίκες πολιτικοί συνήθως είναι πιο δυνατές από τους άντρες αντιπάλους τους γιατί και οι ίδιες θεωρούν ότι θα αντιμετωπίσουν διακρίσεις λόγω του φύλου τους και έτσι παίρνουν την απόφαση να συμμετέχουν στην πολιτική μόνο αφού ξεπεράσουν ένα «ποιοτικό επίπεδο» που θα τις πείσει ότι μπορούν να προχωρήσουν.


Παρά το γεγονός, όμως, ότι οι γυναίκες πολιτικοί συνήθως είναι καλύτερες από τους άντρες, εξακολουθούν να επιλέγονται λιγότερο από εκείνους για να συμμετέχουν σε ανώτερες θέσεις εξουσίας και οι ανεπίσημες πολιτικές παραμένουν σε μεγάλο βαθμό αντροκρατούμενες περιοχές οι οποίες μάλιστα υπονομεύουν την άνοδο των γυναικών σε θέσεις εξουσίας. Οι γυναίκες, επίσης, μπορεί να αποθαρρύνονται να συμμετέχουν σε τομείς που παραδοσιακά θεωρούνται «αντρικοί», όπως τα οικονομικά, οι επιχειρήσεις, η άμυνα, η εξωτερική πολιτική, η επιβολή του νόμου και η γεωργία. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι μειώνονται οι τομείς στους οποίους οι γυναίκες αισθάνονται ότι έχουν πιθανότητες να εκλεγούν.
Τρίτον, ακόμα και όταν πάρουν την απόφαση να ασχοληθούν με την πολιτική, οι γυναίκες επιλέγονται με μεγαλύτερη δυσκολία από τα επιτελεία των κομμάτων για να συμμετέχουν σε καμπάνιες και είναι ακόμα πιο δύσκολο να κατακτήσουν σημαντικές θέσεις ακόμα και όταν το κόμμα τους εκλεγεί. Το κοινοβούλιο είναι γεμάτο με άντρες παρά το γεγονός ότι όλα τα κόμματα έχουν στις τάξεις τους ικανές γυναίκες. Αυτές, όμως, παραμένουν αθέατες και μακριά από υπουργικές ή άλλες υπεύθυνες θέσεις.

Από τη στιγμή, όμως, που μία γυναίκα πολιτικός θα βρεθεί στον πολιτικό στίβο δεν έχει να αντιμετωπίσει μόνο τις διακρίσεις του πολιτικού συστήματος ή τις προσδοκίες των ψηφοφόρων, αλλά θα πρέπει να βρει έναν τρόπο να διαχειρισθεί την δημόσια εικόνα της και τον τρόπο που την προβάλλουν τα διάφορα μέσα που διαφέρει και είναι εξαιρετικά πιο περίπλοκος από εκείνον που έχει να διαχειριστεί ένας άντρας. Μία γυναίκα πολιτικός, πέρα από την πολιτική της και τα επιχειρήματά της, έχει να σκεφτεί σε τεράστιο βαθμό την εμφάνισή της, το ντύσιμό της, ακόμα και τον τρόπο που κάθεται, περπατά, μιλά και κοιτάζει! Μία γυναίκα πολιτικός πρέπει να εξισορροπεί αμέτρητους παράγοντες που επηρεάζουν τη δημόσια εικόνα της που ένας άντρας πολύ απλά δεν διανοείται καν! Οι γυναίκες συχνά δέχονται την συμβουλή να αποφεύγουν το συναίσθημα (το ακριβώς αντίθετο δηλαδή από αυτό που κάνουν οι άντρες) και την έντονα αρνητική κριτική των αντιπάλων τους γιατί αυτό έρχεται σε αντίθεση με την ιδέα ότι οι γυναίκες είναι «πιο ήπιες» από τους άντρες.


Επίσης, μία γυναίκα καλείται να αποφασίσει για το αν θα συμμετέχει στην πολιτική «ως γυναίκα» ή όχι, δηλαδή αν θα τονίσει και θα επιβεβαιώσει τις κοινωνικές προσδοκίες ή όχι. Μία πολιτικός που κάνει εκστρατεία «ως γυναίκα» θα επιδιώξει για παράδειγμα να φωτογραφηθεί με τα παιδιά της και τον σύζυγό της για να δώσει το μήνυμα ότι είναι συμπονετική και έχει ενδιαφέρον για τα κοινωνικά και οικογενειακά θέματα άλλα κινδυνεύει να χαρακτηρισθεί ανεπαρκής για να χειριστεί άλλους τομείς ή ακόμα και να θεωρηθεί υπερβολικά «μαλακή». Από την άλλη, μία πολιτικός που αποφασίζει να εκστρατεύσει «ως πολιτικός» μπορεί να επιλέξει έναν πιο αυστηρό τόνο ομιλίας και ντυσίματος και να αποφύγει τον συναισθηματισμό και τις αναφορές στην οικογένεια για να δώσει το μήνυμα ότι είναι εξίσου ικανή με κάθε άντρα να χειριστεί κάθε θέμα, αλλά, την ίδια στιγμή, κινδυνεύει να χαρακτηρισθεί, «σκληρή» και «ανδροπρεπής».

Γενικά, τα στερεότυπα φύλου μπορούν να επηρεάσουν και θετικά και αρνητικά τις γυναίκες υποψήφιες. Ενώ είναι μάλλον αδύνατο να αποφύγουν το ερώτημα «αν μπορούν να είναι ταυτόχρονα καλές πολιτικοί και καλές σύζυγοι και μητέρες» την ίδια στιγμή θεωρούνται εξ΄ορισμού καλύτερες στους συμβιβασμούς και τις διαπραγματεύσεις. Οι γυναίκες γενικά θεωρούνται περισσότερο τίμιες από τους άντρες, πιο εκφραστικές, πιο «ζεστές» και πιο κοινωνικές. Από την άλλη, οι άντρες θεωρούνται πιο ικανοί, πιο αποφασιστικοί, πιο ικανοί να ηγούνται και να διαχειρίζονται κρίσεις.
Γενικά, όμως, ανεξάρτητα από το αν μία γυναίκα πολιτικός κρίνεται θετικά ή αρνητικά επειδή είναι γυναίκα, είναι πάντα πρώτα γυναίκα και μετά πολιτικός. Αυτός είναι και ο λόγος που υπάρχει εξαρχής και όλη αυτή η συζήτηση για το κατά πόσο έχει σημασία να είναι κανείς γυναίκα ή άντρας στις εκλογές. Το ερώτημα που προκύπτει εντέλει είναι αν τα στερεότυπα φύλου όντως επηρεάζουν την ψήφο του εκλογικού σώματος. Μπορεί οι ψηφοφόροι να θεωρούν, για παράδειγμα, «τσιριχτή» τη φωνή μιας γυναίκας πολιτικού, αλλά αυτό τους εμποδίζει να την ψηφίσουν ή όχι;


Έρευνες(3) έχουν δείξει ότι οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν μία βασική προτίμηση εκπροσώπησης για το ένα φύλο ή το άλλο. Προτιμούν, δηλαδή, να εκπροσωπούνται από μία γυναίκα ή έναν άντρα και αυτό, εν μέρει, προκαλείται από τα στερεότυπα φύλου. Αυτή η προτίμηση σε συνδυασμό με τις πολιτικές τους πεποιθήσεις τους έλκει ή τους απωθεί προς ή από μία υποψήφια. Βέβαια, το ζήτημα της επιρροής του εκλογικού σώματος από τα στερεότυπα φύλου έχει πολλές πτυχές. Αν τα στερεότυπα φύλου επηρεάζουν τους ψηφοφόρους, αυτό ισχύει για όλες τις πολιτικές θέσεις ή όχι; Κάτω από όλες τις συνθήκες; Ισχύουν στον ίδιο βαθμό για τις γυναίκες και τους άντρες; Πως συσχετίζονται με άλλα στερεότυπα όπως για παράδειγμα τα στερεότυπα του κόμματος;

Αν και γενικά θεωρείται ότι τα στερεότυπα φύλου βλάπτουν παρά ευνοούν τις γυναίκες πολιτικούς, η εμπειρία(4) δείχνει ότι όταν οι γυναίκες θέτουν υποψηφιότητα, νικάνε. Για την ακρίβεια, οι γυναίκες κερδίζουν στις εκλογές εξίσου με τους άντρες ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, και σε μεγαλύτερο ποσοστό. Αν δούμε την γενική τάση των τελευταίων δεκαετιών θα δούμε ότι, αν και οι γυναίκες υποεκπροσωπούνται ακόμα σε μεγάλο βαθμό, η συμμετοχή τους αυξάνεται σταδιακά και συνεχώς. Δηλαδή, αν και τα στερεότυπα φύλου εμποδίζουν σε μεγάλο βαθμό τις γυναίκες να θέσουν υποψηφιότητα, από τη στιγμή που εκείνες θα το κάνουν, δεν επηρεάζονται από κάποια γενικευμένη κοινωνική αντιπάθεια.

Αν και οι έρευνες(5) δείχνουν το προφανές, δηλαδή ότι γενικά οι γυναίκες πολιτικοί τείνουν να επιλέγουν να συμμετέχουν σε κόμματα με πιο προοδευτικές απόψεις σχετικά με τα κοινωνικά θέματα, υπάρχει κάποια διαφοροποίηση όσον αφορά τις λευκές γυναίκες πολιτικούς και τους λευκούς άντρες πολιτικούς. Συγκεκριμένα, οι λευκές γυναίκες που συμμετέχουν στην πολιτική, αν και γενικά τείνουν να επιλέγουν κόμματα με πιο προοδευτικές απόψεις, το κάνουν σε μικρότερο βαθμό από ότι οι έγχρωμες γυναίκες ή οι γυναίκες που ανήκουν σε διάφορες μειοψηφίες. Επίσης, ενώ οι απόψεις του κόμματος είναι εξίσου σημαντικές και για τους άντρες υποψηφίους, φαίνεται ότι οι λευκοί άντρες πολιτικοί δεν δείχνουν τόσο ξεκάθαρα και άμεσα την δυσαρέσκειά τους προς ένα κόμμα όσο οι λευκές γυναίκες. Αυτό συμβαίνει γιατί η θέση ενός κόμματος σε σχέση με τα κοινωνικά θέματα όπως η ισότητα των φύλων, τα εργασιακά δικαιώματα, τα αναπαραγωγικά δικαιώματα, κ.α. έχουν διαφορετική σημασία για τις γυναίκες από ότι για τους άντρες. Μια προοδευτική κομματική ατζέντα προσφέρει στις γυναίκες πολιτικούς όχι μόνο απτά αλλά και συμβολικά οφέλη, κάτι που δεν ισχύει στον ίδιο βαθμό για τους άντρες πολιτικούς.


Η τάση των λευκών αντρών παγκοσμίως να κινούνται προς πιο συντηρητικές κατευθύνσεις δεν είναι κάτι που προκαλεί έκπληξη. Άλλωστε είναι εκείνοι που έχουν να χάσουν τα περισσότερα από τις κοινωνικές αλλαγές. Όπως πολύ γλαφυρά περιέγραψε το 1997 ο δημοσιογράφος και ακαδημαϊκός Thomas Edsall “τα τελευταία τριάντα χρόνια έχει γίνει μία επανάσταση στην εργασία, το σπίτι και την κρεβατοκάμαρα. Αυτές οι αλλαγές έχουν μετατρέψει τους άντρες, ειδικά τους λευκούς άντρες, σε ισχυρούς φορείς συντηρητισμού. Για πολλούς άντρες -αλλά σίγουρα όχι για όλους- οι τελευταίες τρεις δεκαετίες έφεραν την απώλεια της σεξουαλικής ταυτότητας και της ταυτότητας φύλου και την απομάκρυνση από το επίκεντρο του πολιτισμού.” Αυτή η “απομάκρυνση από το επίκεντρο του πολιτισμού” όχι μόνο έκανε γενικά τους λευκούς άντρες να στραφούν προς τον συντηρητισμό αλλά μεγάλωσε και το χάσμα ανάμεσα σε εκείνους και τις γυναίκες δίνοντάς του ακόμα μία διάσταση, την πολιτική.


Ανεξάρτητα, όμως, από το όποιο χάσμα ανάμεσα στις γυναίκες και τους άντρες, οι πρώτες έχουν ήδη εισέλθει ανεπιστρεπτί σε θέσεις κλειδιά παγκοσμίως. Η διάσταση του φύλου μπορεί να βάλει εμπόδια στις φιλοδοξίες μίας γυναίκας αλλά, την ίδια στιγμή, μπορεί να αποτελέσει εξαιρετική ευκαιρία, ιδιαίτερα στον τομέα της πολιτικής. Όπως, όμως, λέει και η πρόεδρος του Σκωτσέζικου Εθνικού Κόμματος σε συνέντευξή της, “δεν αρκεί να είσαι γυναίκα σε θέση εξουσίας, αλλά πρέπει να κάνεις και το σωστό.”

(δημοσιεύθηκε στο τ. Νο 6 του SELENE)

(1) Lawless and Fox (2010) “It Still Takes a Candidate: Why Women Don’t Run for Office”. Cambridge University Press
(2) Fulton (2012) Running Backwards and in High Heels: The Gendered Quality Gap and Incumbent Electoral Success.” Political Research Quarterly 65 pp. 303–314
(3) Sanbonmatsu (2002) “Democrats/Republicans and the Politics of Women’s Place”. University of Michigan Press.
(4) Burrell (1994) “A Woman’s Place Is in the House: Campaigning for Congress in the Feminist Era”, 
Fox (2006), “Congressional Elections: Where Are We on the Road to Gender Parity?”, Gender and Elections 
Newman (1994) “Perception and Reality: A Study Comparing the Success of Men and Women Candidates”
(5) Edsall Thomas (1997) “The Cultural Revolution of 1994”, Present Discontents, Chatham House
Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s